Istorijat Hrvata

Dobra Pejačevića do 1918. godine

Opustošeni i razoreni Srem, nakon turskih razaranja u XVI i XVII veku, Austrougarska nastoji da uredi posle Beogradskog mira 1739. godine. Na granici prema Turskoj, u priobalju Save i Dunava, na teritoriji današnje Vojvodine, formira se Vojna granica. U zaleđu istih uspostavlja se civilna vlast osnivanjem županija.

Sremska županija sa sedištem u Vukovaru osnovana je 1745. godine. Baron Marko Pejačević je bio prvi veliki župan Sremske županije, za koju je svoj prvi govor održao na prvoj skupštini 12. XII 1745. godine.

Rast hrvatskog življa u Rumi

Po podacima iz 1763. godine Nova Ruma ima 283 domaćinstva, od toga 152 nemačka, 71 srpsko, 7 mađarskih i dve porodice Hrvata. Posle devet godina — 1772. već ima 62 hrvatske kuće.

Hrvatski Breg se formira kao naselje 1805. godine. Tada dolaze hrvatske porodice Galar, Gunjak, Mišak, Jambrec, Štimac, Banović i druge, naseljavajući Krivu ulicu. Tokom prve polovine XIX veka, udajom-ženidbom i stvaranjem rodbinskih veza, dolazi do asimilacije Mađara — oni gube nacionalni identitet, prihvatajući hrvatski jezik i običaje.

Trgovište, sedište spahiluka i podžupanije, Ruma je tokom druge polovine XVIII veka i u celom XIX veku izrazito agrarno naselje sa tendencijom razvoja i širenja zanatstva i trgovine. Nova Ruma nastala je naporima porodice Pejačević da u provincijalu, tj. paoriji u zaleđu Vojne granice, naseli opustošeni Srem.

Drugom polovinom prošlog veka dolazi do buđenja nacionalne svesti slovenskog življa. Jača želja Srba i Hrvata u Rumi za osnivanjem škola, formiranjem kulturno-prosvetnih društava i institucija, kako bi se što širi krug zemljoradnika organizovao, proširio svoje vidike, opismenio i tako osposobljen držao korak sa ekonomski jačim Nemcima-Švabama.

Rumska čitaonica

Napore hrvatskog naroda podstiče grupa intelektualaca okupljenih oko "Rumske čitaonice". U momentu osnivanja — 26. ožujka 1894. godine — na čelu Čitaonice je dr Josip Paus, rumski župnik i začasni kanonik Rimokatoličke crkve Uzvišenja sv. Križa u Rumi.

U kolu naprednih intelektualaca tog doba nalaze se: dr Rikard Plemić, Koloman pl. Jančo, M. Vuković, Anton Muha i Slavko Urbani (tajnik), varoški mernik M. Krstić, zemljomer Tomo Okrugić, učitelj Dragutin Hekman, Ilija Topalović magistar farmacije u Kozjakovoj apoteci i dr.

"Rumska čitaonica" radila je u zakupljenim salama kafedžija i svratištara Klajna, Vurštera i Grubera. Iz zapisnika od 10. listopada 1897. godine saznajemo da "Čitaonica" ima 38 članova.

Bilinogojska stanica

Dajući u zakup sremskim zemljoradnicima 10.000 jutara zemlje pod povoljnim uslovima, obezbeđuje se kapital za finansiranje semenske proizvodnje. Formiranjem "Bilinogojske stanice" 1902. godine, vanserijska ličnost gospodin Rauer znao je da u Rumi okupe umne ljude — vrhunske stručnjake u poljoprivredi onovremene Austrougarske.

U Rumi su radili: Rudolf Flašmen, Ivo Zorić, Đorđe Muačević, dr Pol, dr Sava Ulmanski, Emil Popović-Pecija, ing. Ricofi, Mirko Purgar i mnoge druge ličnosti koje su dale pečat razvoju Rume. Do Prvog svetskog rata Vlastelinsko dobro Pejačevića u Rumi dostiže zavidan evropski nivo u proizvodnji semena osnovnih ratarskih kultura — pšenice i kukuruza. Čuvena su grla Rumske ergele.

Hrvatska seljačka zadruga

U ovakvim ekonomskim uslovima dolazi do formiranja "Hrvatske seljačke zadruge" u Rumi 15. marta 1903. godine. Prvi predsednik je Đura Benčić, a potpredsednik Mijo Mlađenović, kapelan crkve Uzvišenje sv. Križa. "Zadruga" je osnovana uz pomoć "Poljobanke" iz Zagreba i župnika dr Jose Pausa, koji župnu sesiju od 34 lanaca daje pod povoljnim uslovima za obradu sedamnaestorici zadrugara.

Pučka čitaonica

Na dan potpisivanja ugovora o ustupanju župne sesije zadrugarima, 4. oktobra 1903. godine, potpredsednik hrvatske seljačke zadruge i kapelan dr Pausa upoznaje Skupštinu da su neki rodoljubi osnovali "PUČKU ČITAONICU", te pita zadrugu da li će dozvoliti da se u prostorijama zadružnim knjige drže i da li se zadruga prihvata da bude pokrovitelj "PUČKE ČITAONICE". Predlog je bio jednoglasno prihvaćen.

"Pučka čitaonica" radila je u kući Henriha Petrovića, trgovca, oca Nikole-Šokca, potonjeg aktivnog glumca i režisera u Društvu. Danas je ta kuća u posedu Kojić Pavla (jedan njen deo), drugi deo u posedu Josipa Jurce, dirigenta Tamburaškog orkestra, i treći deo u posedu Zdenka Jurce.

Oko "Pučke čitaonice" okupljaju se zemljoradnici i zanatlije. "Pučka čitaonica" u startu dobija pokrovitelja "Hrvatsku seljačku zadrugu" i sa njom zajednički deluje na kulturno-ekonomskom prosvećivanju i razvoju. Članovi obe Čitaonice nalaze se zajedno povodom verskih praznika i na nedeljnim misama, u crkvi Uzvišenje sv. Križa.

Hrvatski dom

Aktivnošću "Hrvatskog sokola" pokrenuta je akcija za izgradnju "Hrvatskog doma" na sadašnjoj lokaciji. U vezi s tim iz sačuvanih dokumenata u brežanskim porodicama saznajemo da je:

"odlukom kraljevskog kotarskog suda u Vukovaru broj 24250 gr Os. 1906/220 od 19. listopada 1909. godine Kraljevski sudbeni stol u Osijeku, kao nadtutosrtvena oblast, doneo zaključak od 2. 10. 1909. godine broj 14800 gr, da naslednici grofova Pejačević po svom opunomoćeniku dr Milošu Nikolajeviću, advokatu, u Rumi, prodaju nekretnine po gruntovnom ulošku br. 1 obćine Ruma, kao uzgrednog uloška Plemićkog dobra Ruma, katastarsku česticu br 161 ukupne površine 3 jutra i 16 kv. hvati na sledeće kupce i to:

Vlasnici Hrvatskog doma posle Prvog svetskog rata

Po završetku Prvog svetskog rata izvršena je uknjižba u zemljišnim knjigama Rumskog suda — zgrada "Hrvatskog doma" na pet hrvatskih društava. Desetog oktobra 1920. godine gruntovni vlasnici "Hrvatskog doma" postali su:

Pravni sledbenik

Od svih ovih Društava, danas egzistira jedino još Hrvatsko kulturno prosvetno društvo "Matija Gubec" — kao pravni sledbenik Hrvatske ratarske čitaonice i HPD "Jedinstvo".